نمایی از وضعیت مجوزهای افتا در کشور: تمرکز در جغرافیا و موضوع

بررسی ۱۹۰۱ مجوز صادرشده افتا در ۳۱ استان و ۱۲ گرایش خدماتی، تصویری روشن از ساختار فعلی خدمات امنیت سایبری کشور ارائه می‌کند. مهم‌ترین ویژگی این ساختار، تمرکز بالای مجوزها، هم از نظر جغرافیایی و هم از نظر نوع فعالیت است.

به گزارش افتانا، براساس داده‌های مجوزهای صادرشده تا ۲۰ مرداد ۱۴۰۵، از منظر جغرافیایی، تهران به‌تنهایی ۵۵٫۳ درصد کل مجوزها را در اختیار دارد و سه استان تهران، خراسان رضوی و اصفهان روی‌هم ۶۶٫۸ درصد مجوزها را به خود اختصاص داده‌اند. در حالیکه ۱۵ استان کمتر از ۲۰ مجوز دارند. از منظر گرایش نیز تمرکز حتی شدیدتر است. سه گرایش «نصب و پشتیبانی محصولات افتا»، «پیاده‌سازی امنیت فیزیکی و محیط پیرامونی» و «امن‌سازی و مقاوم‌سازی سامانه‌ها، زیرساخت‌ها و سرویس‌ها» در مجموع ۸۴٫۶ درصد کل مجوزها را تشکیل می‌دهند.

این ارقام نشان می‌دهد که مجموعه مجوزهای خدمات افتا، اگرچه از نظر تعداد و تنوع گرایش‌ها گسترده شده است، اما همچنان تهران‌محور و متکی بر چند حوزه اصلی فعالیت است. در مقابل، حوزه‌هایی مانند عملیات امنیت و پاسخ به رخداد، امنیت صنعتی، ممیزی و خدمات مشاوره‌ای سهم بسیار محدودتری دارند. نکته مهم دیگر آنکه تعداد مجوزها الزاماً معادل تعداد شرکت‌های فعال یا اندازه واقعی بازار نیست؛ زیرا یک شرکت می‌تواند در چند گرایش مجوز داشته باشد و داشتن مجوز نیز الزاماً به معنای فعالیت مستمر یا حجم بالای پروژه نیست.

تهران؛ مرکز ثقل شرکت‌ها
تهران با ۱۰۵۲ مجوز در جایگاه نخست قرار دارد. این تعداد معادل ۵۵٫۳ درصد کل مجوزهای کشور است. به بیان ساده، بیش از نیمی از مجوزهای افتا در یک استان متمرکز شده‌اند. پس از تهران، استان‌های خراسان رضوی با ۱۲۱ مجوز و اصفهان با ۹۷ مجوز قرار دارند. یعنی سه استان نخست در مجموع۱۲۷۰ مجوز دارند که معادل ۶۶٫۸ درصد کل مجوزهای کشور است. پنج استان نخست نیز ۷۲٫۹۶ درصد و ۱۰ استان نخست حدود ۸۴٫۲ درصد کل مجوزها را در اختیار دارند. این وضعیت نشان می‌دهد که اکوسیستم افتای کشور از نظر جغرافیایی هنوز فاصله زیادی با یک توزیع متوازن دارد.

جدول ۱ ـ استان‌های دارای بیشترین مجوز

رتبه	استان	تعداد مجوز	سهم از کل
۱	تهران	۱٬۰۵۲	۵۵٫۳٪
۲	خراسان رضوی	۱۲۱	۶٫۴٪
۳	اصفهان	۹۷	۵٫۱٪
۴	خوزستان	۶۶	۳٫۵٪
۵	فارس	۵۱	۲٫۷٪
۶	یزد	۵۱	۲٫۷٪
۷	کرمان	۴۸	۲٫۵٪
۸	آذربایجان شرقی	۳۹	۲٫۱٪
۹	البرز	۳۹	۲٫۱٪
۱۰	گیلان	۳۷	۱٫۹٪

روی دیگر تمرکز
در سوی دیگر، تعداد قابل توجهی از استان‌ها سهم بسیار محدودی از مجوزهای خدمات افتا دارند. ۱۵ استان کشور کمتر از ۲۰ مجوز دارند و مجموع مجوزهای آنها تنها ۱۳۹ مجوز است؛ یعنی حدود ۷٫۳ درصد کل مجوزها. در انتهای جدول استان‌ها، سیستان و بلوچستان با ۴ مجوز، ایلام با ۵ مجوز و کهگیلویه و بویراحمد با ۶ مجوز قرار دارند. این شکاف را نمی‌توان صرفاً یک اختلاف آماری دانست. از منظر سیاست‌گذاری، باید مشخص شود که آیا این وضعیت ناشی از پایین بودن تقاضای خدمات امنیت سایبری در این استان‌ها است یا کمبود نیروی متخصص سبب این اتفاق است. آیا تمرکز مشتریان بزرگ در تهران و چند مرکز اقتصادی می‌تواند سبب این تغییر شکل باشد یا عوامل دیگری مانند دشواری فرآیند دریافت مجوز برای شرکت‌های محلی و حتی مهاجرت شرکت‌ها و متخصصان به مراکز بزرگ اقتصادی نیز سبب ساز این وضعیت هستند. پاسخ به این پرسش برای طراحی سیاست توسعه صنعت افتا اهمیت زیادی دارد.

میانگین استان‌ها واقعیت را پنهان می‌کند
میانگین مجوز در هر استان حدود ۶۱ مجوز است؛ اما میانه تعداد مجوزها تنها ۲۲ مجوز است. این اختلاف قابل توجه نشان می‌دهد که میانگین تحت تأثیر شدید تهران و چند استان بزرگ قرار گرفته است. بنابراین اگر بخواهیم وضعیت استان معمولی کشور را ارزیابی کنیم، عدد ۲۲ تصویر واقعی‌تری از وضعیت موجود ارائه می‌دهد تا میانگین ۶۱. این یافته یک پیام روشن برای سیاست‌گذار دارد: توسعه جغرافیایی صنعت افتا صرفاً با افزایش تعداد مجوزهای تهران محقق نمی‌شود؛ مسئله اصلی ایجاد ظرفیت واقعی در استان‌های کم‌برخوردار است.

تمرکز شدید در چند گرایش
در بخش گرایش‌ها، تمرکز حتی از توزیع استانی بیشتر است. بیشترین مجوزها مربوط به «نصب و پشتیبانی محصولات افتا» است که نشان‌دهنده ۸۵۵ مجوز؛ معادل ۴۵ درصد کل مجوزها است. پس از آن مجوزهای پیاده‌سازی امنیت فیزیکی و محیط پیرامونی با تعداد ۴۵۷ و امن‌سازی و مقاوم‌سازی سامانه‌ها، زیرساخت‌ها و سرویس‌ها با تعداد ۲۹۷ قرار دارند. این سه گرایش در مجموع ۱۶۰۹ مجوز دارند؛ یعنی۸۴٫۶ درصد کل مجوزهای صادرشده که بنابراین تقریباً از هر پنج مجوز افتا، بیش از چهار مجوز در یکی از همین سه حوزه قرار دارد.

جدول ۲ ـ توزیع مجوزها براساس گرایش

گرایش	تعداد	سهم
نصب و پشتیبانی محصولات افتا	۸۵۵	۴۵٫۰٪
پیاده‌سازی امنیت فیزیکی و محیط پیرامونی	۴۵۷	۲۴٫۰٪
امن‌سازی و مقاوم‌سازی سامانه‌ها، زیرساخت‌ها و سرویس‌ها	۲۹۷	۱۵٫۶٪
آزمون ارزیابی امنیتی	۷۰	۳٫۷٪
امن‌سازی و مقاوم‌سازی سامانه‌ها و سرویس‌های صنعتی	۵۸	۳٫۱٪
آموزش امنیت فضای تولید و تبادل اطلاعات	۵۰	۲٫۶٪
مشاوره و استقرار استانداردهای امنیت اطلاعات و ارتباطات	۴۳	۲٫۳٪
پیاده‌سازی مرکز عملیات امنیت و تیم پاسخ به رخداد	۳۸	۲٫۰٪
راهبری مرکز عملیات و تیم پاسخ به رخداد	۲۶	۱٫۴٪
ممیزی انطباق استانداردهای امنیت اطلاعات و ارتباطات	۴	۰٫۲٪
مسابقات کشف نقص امنیتی	۲	۰٫۱٪
پیاده‌سازی مرکز عملیات و تیم پاسخ به رخداد	۱	۰٫۱٪

بازار افتا؛ محصول‌محور یا خدمت‌محور؟
یکی از مهم‌ترین پیام‌های داده‌ها، سهم بسیار بالای گرایش نصب و پشتیبانی محصولات افتا است. این گرایش به تنهایی ۴۵ درصد کل مجوزها را در اختیار دارد. این وضعیت می‌تواند نشان‌دهنده وجود بازار گسترده‌ای برای استقرار و پشتیبانی راهکارهای امنیتی باشد؛ اما هم‌زمان یک پرسش مهم را مطرح می‌کند: آیا اکوسیستم افتا به همان اندازه که در فروش و پشتیبانی محصولات فعال است، در خدمات تخصصی، دانش‌محور و مستمر امنیت سایبری نیز توسعه پیدا کرده است؟ داده‌های موجود نشان می‌دهد پاسخ هنوز کاملاً مثبت نیست.

ظرفیت محدود در عملیات امنیت و پاسخ به رخداد
گرایش‌های مرتبط با مرکز عملیات امنیت و پاسخ به رخداد مجموعاً سهم بسیار محدودی از کل مجوزها دارند. اگر گرایش‌های مرتبط با پیاده‌سازی و راهبری SOC و تیم پاسخ به رخداد را کنار هم قرار دهیم، مجموع آنها حدود ۶۵ مجوز است؛ یعنی تنها حدود ۳٫۴ درصد کل مجوزها.
این سهم با روند جهانی حرکت بازار امنیت سایبری به سمت مواردی چون پایش مستمر و تشخیص و پاسخ، خدمات MDR و مواردی از این دست، فاصله قابل توجهی دارد. بنابراین یکی از مهم‌ترین شکاف‌های قابل مشاهده کمبود ظرفیت عملیاتی امنیت سایبری است.

امنیت صنعتی؛ یک شکاف راهبردی
گرایش «امن‌سازی و مقاوم‌سازی سامانه‌ها، زیرساخت‌ها و سرویس‌های صنعتی» تنها ۵۸ مجوز دارد؛ یعنی حدود ۳٫۱ درصد کل مجوزها. این عدد از آن جهت اهمیت دارد که بخش بزرگی از زیرساخت‌های حیاتی کشور در حوزه‌هایی مانند انرژی، آب، حمل‌ونقل و صنایع تولیدی به سامانه‌های صنعتی و OT وابسته هستند. در چنین شرایطی، پایین بودن ظرفیت رسمی این گرایش می‌تواند یک ریسک راهبردی برای توسعه امنیت سایبری در صنعت تلقی شود. البته این نتیجه به معنای نبود شرکت یا متخصص در حوزه امنیت صنعتی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد ظرفیت دارای مجوز در این گرایش، بر اساس داده موجود، محدود است.

خدمات مدیریتی و ممیزی؛ سهم بسیار محدود
دو حوزه مشاوره و استقرار استانداردهای امنیت اطلاعات و ارتباطات و ممیزی انطباق استانداردهای امنیت اطلاعات و ارتباطات
در مجموع تنها ۴۷ مجوز دارند که حدود ۲٫۵ درصد کل مجوزها را دربر می‌گیرند. این سهم پایین نشان می‌دهد بخش خدمات حاکمیتی، مدیریتی و ارزیابی انطباق هنوز در ساختار مجوزهای افتا از وزن بالایی برخوردار نیست. در حالی که در بلوغ یک بازار امنیت سایبری، خدماتی مانند GRC و مدیریت امنیت باید در کنار خدمات فنی رشد کنند.

اکوسیستم افتا هنوز نامتوازن است
ترکیب دو نوع تمرکز، تصویر نهایی را شکل می‌دهد که نشان دهنده تمرکز جغرافیایی مجوزها در تهران و تمرکز آن‌ها در سه گرایش است. این دو شاخص در کنار یکدیگر نشان می‌دهند که توسعه تعدادی مجوزها الزاماً به معنای شکل‌گیری یک اکوسیستم متوازن نیست. انچه که دیده می‌شود اکوسیستمی با هسته‌ای بسیار بزرگ در تهران، چند مرکز منطقه‌ای محدود و تعداد زیادی استان با ظرفیت رسمی پایین؛ در کنار تمرکز شدید فعالیت‌ها در خدمات محصول‌محور و اجرایی است.

در انتها
این گزارش صرفاً درباره تعداد مجوزهای صادرشده است و نه عملکرد واقعی شرکت‌ها. بنابراین نمی‌توان بر اساس این داده‌ها نتیجه گرفت که تهران ۵۵ درصد بازار امنیت سایبری کشور را در اختیار دارد یا یک گرایش ۴۵ درصد بازار اقتصادی را تشکیل می‌دهد و حتی استان دارای مجوز بیشتر الزاماً امنیت سایبری بالاتری دارد. برای چنین نتیجه‌گیری‌هایی باید اطلاعات دیگری مانند تعداد شرکت‌های یکتا، تعداد شرکت‌های فعال، حجم قراردادها، ارزش پروژه‌ها، تعداد کارشناسان، تعداد مشتریان، تمدید مجوزها و پراکندگی پروژه‌ها نیز بررسی شود.

اما آنچه مشخص است اینکه حوزه‌هایی که در معماری مدرن امنیت سایبری اهمیت فزاینده‌ای پیدا کرده‌اند ــ از جمله SOC، پاسخ به رخداد، امنیت صنعتی، ممیزی و خدمات مشاوره‌ای تخصصی ــ سهم محدودی از ساختار مجوزها دارند.